Brainrot
In 2024 maakte de Oxford University Press brainrot tot het woord van het jaar. Ook Erik Scherder, hoogleraar klinische neuropsychologie en bekend van tv-optredens en lezingen, waarschuwt ons op een toegankelijke en sympathieke manier voor de gevaren van hersenrot. Hij laat zien hoe passieve digitalisering en constante snelle prikkels het denkvermogen en de mentale scherpte langzaam aantasten, en benadrukt hoe belangrijk het is om ons brein actief te blijven uitdagen. Oxford University Press stelde dat steeds meer mensen merkten dat digitale consumptie het concentratie en denkvermogen aantast. Maar wat is brainrot? Hoe is het ontstaan? En waarom is het voor onszelf en de hele samenleving écht beter én leuker als we zelf en met elkaar proberen om brainfit te zijn?
Oxford University omschrijft brainrotals een mentale afvlakking die kan ontstaan door het langdurig consumeren van triviale, passieve en oppervlakkige prikkels. Het gaat niet alleen om onlinegedrag, maar om elke activiteit waarin je absorbeert zonder er actief en autonoom over na te denken. Het voelt ontspannen en normaal, maar ondertussen raakt je brein gewend aan gemak, snelheid en oppervlakkigheid.
Het risico zit erin dat je denkt dat je ontspant, terwijl je je brein juist traint om oppervlakkig en automatisch te reageren. Daniel Kahneman, psycholoog, gedragseconoom, Nobelprijswinnaar en auteur van Thinking, Fast and Slow, onderscheidt twee denksystemen: systeem 1 werkt snel, automatisch en reageert op korte prikkels en snelle beloningen; systeem 2 werkt langzaam, verdiepend en is nodig voor focus, begrip, complexe keuzes en creativiteit.
Beide systemen zijn waardevol, maar bij brainrot raakt de balans verstoord: Systeem 1 domineert en systeem 2 krijgt te weinig werkruimte. Scrollen, swipen en binge-watchen versterken die onevenwichtigheid, waardoor je brein gewend raakt aan oppervlakkigheid en snelle afleiding – vaak zonder dat je het doorhebt.
Disbalans
En die disbalans sluipt erin. Niet in één moment, maar beetje bij beetje, dag na dag. Wat eerst een uitzondering was, wordt ongemerkt de standaard. Je raakt zo gewend aan snelle prikkels dat je niet meer voelt wanneer een situatie eigenlijk om verdieping vraagt. Je merkt niet dat je anders denkt, omdat iedereen om je heen hetzelfde is gaan doen. Juist dat maakt het verraderlijk: je verliest het onderscheidingsvermogen voordat je doorhebt dat je het kwijt bent.
Dit wordt niet alleen veroorzaakt door scrollen of binge-watchen. Veel van wat we dagelijks consumeren, spreekt vooral het snelle systeem aan. Denk aan populaire games die draaien op reflexen, triggers en beloningen. Of aan journaals en actualiteitenprogramma’s die vooral vertellen wat er gebeurt en wie iets deed, maar zelden ingaan op de diepere vragen zoals: waarom gebeurt dit eigenlijk? Het kijken van een sportwedstrijd of social media-feeds, push-notificaties, korte formats en politieke soundbites houden ons vast in die snelle modus.
Dagelijks leven
De digitale revolutie heeft ons dagelijks leven veranderd. Waar je vroeger een krant aan tafel las of het nieuws op vaste tijden keek, vaak samen met anderen, is alles nu direct en persoonlijk. Social media, nieuwsapps, berichten en foto’s komen binnen op één apparaat: je telefoon. Alles is altijd beschikbaar, visueel aantrekkelijk en supersnel. Ongemerkt verschuiven we van open kijken naar de wereld en de mensen om ons heen, naar een constante focus op ons scherm, vaak alleen.
Achter het journaal en het nieuws zaten nog niet zo lang geleden redacties die zelf onderzoek deden, verbanden legden en oorzakelijkheid van misstanden onderzochten. Door de opkomst van nieuwsplatforms en apps die nieuws gratis toegankelijk maakten, moesten redacties bezuinigen. Diepgang verdween en informatie werd een doorgeefluik: hetzelfde nieuws, dezelfde feiten, maar met een ander sausje. Programma’s die probeerden te verklaren waarom iets gebeurde, verdwenen of kregen minder ruimte.
Social media versterkten dit effect. Als je online gaat, krijg je vooral te zien wat je interesseert of emotioneel raakt. Algoritmes filteren de wereld voor je en creëren zo een personalized filter bubble, waardoor verbanden, context en andere benaderingen en perspectieven naar de achtergrond verdwijnen.
Mentale scherpte
Deze snelle toegang tot informatie zorgt voor een omgeving waarin ons brein steeds oppervlakkiger en reactiever denkt. Wat zichtbaar is in de wereld om ons heen, lijkt indrukwekkend en handig. Wat er onzichtbaar gebeurt in ons hoofd, is subtiel maar ingrijpend: het ontstaan van hersenrot.
Zo hebben digitale prikkels als sociale media, gratis nieuws, mobiele apparaten en algoritmes samen de nieuwe wereld én ons brein gevormd. Hoewel we steeds beter lijken te begrijpen dat dit impact heeft en elkaar en onze kinderen waarschuwen voor de gevolgen, herkennen we ze vaak slecht in onszelf.
Het verraderlijke van brainrot is namelijk dat je het meestal niet merkt. Het goede nieuws: zodra je begrijpt wat het is, hoe het ontstaat en er bewust aandacht aan besteedt, kun je je mentale scherpte met gerichte oefening herstellen. De keuze ligt bij ons: zakken we weg in de tijdgeest van oppervlakkigheid, of gaan we op zoek naar de weg terug?
Tekst: afgeleid van het artikel van Tiesja Huizenga op MaatschapWij
